Nedavno je na engleskom jeziku objavljena knjiga poznatog pisca, publiciste i istoričara Noela Malkolma „Agents of Empire: Knights, Corsairs, Jesuits and Spies in the Sixteenth-Century Mediterranean World” (Agenti Imperije: konjanici, gusari, jezuiti i špijuni u 16. vijeku u mediteranskom svijetu).
U njoj Malkolm na preko 600 stranica na fascinantan način prateći život članova dvije poznate ulcinjske porodice, Brutti i Bruni, a koje su bile i u krvnom srodstvu, kroz obilje arhivske građe, svjedoči o nekim od glavnih događaja evropske povijesti 16. stoljeća, naročito u pogledu odnosa između hrišćanskih država Evrope i Osmanske imperije.
Autor ove briljantne knjige vješto pobija stare predrasude o razlikama ukazujući na razmjenu između Istoka i Zapada, Mlečana i Turaka, na svjetove sudaranja, ali istovremeno i složene međuzavisnosti.
Čitalac može steći jasniju sliku o Ulcinju i ovom području kao granici između carstava, kultura i religija, prostoru gdje se govori više jezika i kosmopolitskim porodicama koje su uticale na istoriju moćnih imperija.
Malkolm je 20 godina radio na ovom djelu i uz njegovo veliko znanje dokučio jedno od najinteresantnijih razdoblja istorije koje je dominantno odredilo kasnija zbivanja, kako bi to rekao još poznatiji istoričar Fernan Brodel. Riječ je o 16. stoljeću, koje je istražujući evropske arhive Malkolm praktično do najsitnijih detalja osvijetlio na preko 600 stranica ove knjige.
Preživljavanje: Već od kraja 15.v. Ulcinjani, posebno njihovo plemstvo, preživljavaju na samom rubu istorije. Naime, nakon pada Herceg-Novog, i posebno Skadra (1479. g.) u osmanske ruke, oni su, uz susjedni Bar, preko 90 godina ostali kopneno izolovani od Mletačke Republike, tek njena utvrda prema moćnim susjedima. Ulcinj je posljednji mletački bastion prema Osmanlijama, prethodnica cijele Dalmacije, i najznačajniji grad od Boke do Drača. Njegovim posjedovanjem održava se živim san Serenisime o posjedovanju čitavog albanskog primorja. Mletački sindici za Dalmaciju ističu 1559. g. u Senatu političku važnost Ulcinja i tvrde da im jedino taj grad „obezbjeđuje titulu Albanije“.
Ali, ulcinjska kultura i tradicija su mješovite; tu se nastavlja Istok i tu preživljava Vizantija. Kako navodi Malkolm, oni su naučili da žive između dva svijeta. Autor se potrudio da dokaže koliko je malo konflikt hrišćanske Evrope i Osmanlija imao veze sa vjerskim razlozima, već da ga je pokretala želja za vlašću i osvajanjem novih teritorija.
Na terenu se to razumjevalo. Iako je narod na ovom prostoru bio odan Veneciji, on je, podijeljen granicama i ekonomski iznuren, bio malo voljan i spreman da ulazi u bratoubilačke sukobe. Vrijeme i blizina, kao i stabilizovanje osmanske vlasti u regionu, učinile su svoje. Mnogi građani će nakon početnog šoka, bez obzira na podozrenje, strah, pa i mržnju, početi da priznaju vrline Osmanlijama i njihovoj vojsci: disciplinu, hrabrost, obilje ratne opskrbe. Gubitak najvećeg dijela bogatog i prostranog prigradskog područja i opkoljavanje od strane Osmanlija dovodi do ekonomskog slabljenja komune i gradskog stanovništva.
Sredinom 16. vijeka stvorila se, ipak, izvjesna ekonomska ravnoteža. Tome su doprinjeli bogati vinogradi i maslinjaci u neposrednoj okolini, te pomorska trgovina. Posebno je razvijena snažna trgovina konjima i žitaricama, tako da su narasli poreski prihodi od trgovine.
Primjeri: Život, geografija i ekonomija bili su, dakle, jači od svake ideologije i religioznog žara, a najjačim su se pokazale krvne veze. Jer, samo se na taj način može shvatiti kako su Ulcinjani prije više od četiri stoljeća dolazili na pozicije bliske sultanu ili mletačkom duždu, bili čuveni malteški vitezovi, poznati članovi jezuitskog reda, špijuni, pa i trostruki u državama od kojih se tresla tadašnja Evropa i mediteranski svijet.
Malkolm, na primjer, opisuje događaj iz 1582. godine kada je sultan Mehmet III organizovao sunećenje (obrezivanje) svog sina. Na tu veliku svečanost pozvan je Ulcinjanin Bartolomeo Bruti. A pozvao ga je njegov bliski rođak po majci, veli vezir (premijer) Sinan paša, koji je na toj funkciji bio čak pet puta. I tokom svoje vladavine favorizovao je Albance, bili oni i hrišćani, u odnosu na Slovene, koje je protežirao veliki vezir Mehmet paša Sokolović.
Interesantno je svakako da je Bartolomeo malo nakon toga imenovan za specijalnog predstavnika sultana u Moldaviji, koja je bila u vazalnom odnosu sa Osmanlijama.
Još je interesantnija epizoda iz čuvene bitke kod Lepanta (7.X 1571.). Naime, na hrišćanskoj strani Ulcinjanin Gaspar Bruni je bio zamjenik komandanta flote, dok je njegov brat, barski nadbiskup Đovani Bruni, koji je bio na osmanskoj galiji, ubijen od španskih pljačkaša, pod papskom zastavom, iako je vikao “Ja sam episkop, ja sam hrišćanin!”
U svakom slučaju, autor poznatih knjiga “Povijest Bosne” i “Kosovo: kratka istorija”, ser Noel Malkolm, više je učinio da se zna o Ulcinju na Zapadu u ovih nekoliko mjeseci nego sve turističke promocije. Jer, najpoznatiji listovi u Velikoj Britaniji i u Americi objavili su veoma pozitivne kritike o knjizi, koja će uskoro biti prevedena na albanski od izdavačke kuće “Dudaj” u Tirani. Kada će na crnogorski, ostaje da se vidi.
Ono što je takođe izvjesno jeste da će u Ulcinju u proljeće biti organizovana promocija ove knjige, a već ima prijedloga da Malkolm bude proglašen za počasnog građanina ovog grada. Ovim jedinstvenim djelom je to priznanje svakako zaslužio.
