Warning: Trying to access array offset on value of type bool in /home/alicorn/public_html/ulinfo.izrada.me/wp-content/plugins/elementor-pro/modules/dynamic-tags/tags/post-featured-image.php on line 39

Warning: Trying to access array offset on value of type bool in /home/alicorn/public_html/ulinfo.izrada.me/wp-content/plugins/elementor-pro/modules/dynamic-tags/tags/post-featured-image.php on line 39

Warning: Trying to access array offset on value of type bool in /home/alicorn/public_html/ulinfo.izrada.me/wp-content/plugins/elementor-pro/modules/dynamic-tags/tags/post-featured-image.php on line 39

Warning: Trying to access array offset on value of type bool in /home/alicorn/public_html/ulinfo.izrada.me/wp-content/plugins/elementor-pro/modules/dynamic-tags/tags/post-featured-image.php on line 39
Dr Moikom Zeqo: CUDESNA  ISTORIJA SABATAJA CEVIJA - Ulcinj info

Dr Moikom Zeqo: CUDESNA  ISTORIJA SABATAJA CEVIJA


Warning: Trying to access array offset on value of type bool in /home/alicorn/public_html/ulinfo.izrada.me/wp-content/plugins/elementor-pro/modules/dynamic-tags/tags/post-featured-image.php on line 39

Moikom ZeqoIma već 20 godina kako istražujem i mučim se čudesnom istorijom Sabataja Cevija. Napisao sam nekoliko osvrta o njemu i spominjao ga u mojim knjigama. Otišao sam u grad Ulcinj i vidio svojim očima turbe, koje, po predanjima, pripada moštima Sabataja Cevija. Tri su glavne teze gdje je mogao biti sahranjen ovaj čovjek fantazmagoričnog života i paradoksalne sudbine. Istoričari su napisali da je možda sahranjen u Ulcinju, drugi misle da je sahranjen u jednoj tekiji koja je bila pored Careve džamije u Beratu i, još jedna teza, bez istorijskog osnova, da je možda sahranjen u selu Ftera na Jonskom primorju. Teza da je sahranjen u Ulcinju ima mogućnosti da se najviše približi istini. Turbe u Ulcinju postoji i danas. Jedna analiza radioaktivnim karbonom C14 mogla bi potvrditi da drvena struktura groba pripada XVII stoljeću, dok lobanja umrlog današnjim antropološkim metodama i pomoću kompjutera mogla bi rekonstruisati lik dok je bio živ i taj izgled mogao bi se uporediti i saznati ima li sličnosti ili ne sa mnoštvom gravura Cevija koje jasno čuvaju njegov identitet.

Koliko ja znam turbe u Beratu ne postoji, jer je porušeno u pomami sistema 1967. godine.

Ali, što se najtačnije zna o Sabataju Ceviju?

Ime Sabataj vezuje se za hebrejski Sabat, naziv za subotu, ili za Svetu subotu, jednim od tabua i glavnih rituala Jevreja do danas. Čovjek se zvao imenom svetog dana. Njegovi roditelji bili su Jevreji koji nijesu nikada izdali doktrinu Talmuda.

Sabataj se rodio u gradu Izmiru 1626. godine. Izmir je tada bio jak jevrejski centar.

Cevi je posjedovao jaku intelektualnu obdarenost. On je stekao svestrana znanja. Vaspitavao se mističnom filozofijom Kabale. U istoriji je zapamćen kao jedan od najvećih kabalista svih vremena. Jedan njegov savremenik, isto tako Jevrejin, Nathan iz Gaze, poznavao je izbliza Cevija i uvidio je nešto posebno i neponovljivo kod njega. Nathan je takođe bio veliki kabalista. Po jednom starom proročanstvu, naslijeđenom vijekovima kod kabalista, u septembru 1666. godine pojaviće se u svijetu Mesija. Ovaj Mesija neće biti Hrist koji će po drugi put doći na Zemlju, jer kabalisti nijesu prihvatali Hrista i Bibliju, već  će to biti jedan Jevrejin koji će poštovati samo Talmud. Veom brzo Cevi se uvjerio da je istorijska sudbina odredila da je upravo on taj Mesija. Ovo ubjeđenje je postalo punovažno i neotuđivo. Cevi je stvorio jedno tajno društvo  pomoću apokaliptičnih spisa Nathana iz Gaze, ali i  svojim zapisima uspjeva da stvori kod naroda Izmira ideju da je Mesija koga vijekovima očekuju Jevreji zapravo Sabataj Cevi. U septembru 1666. godine nasred jedne uzbudljive ceremonije u obliku nekakve narodne, nezaustavljive ekstaze, Sabataj Cevi se proglasio Mesijom, obukao se kao prorok i počeo se kretati kroz narod kao obožavano stvorenje  određeno od Boga. Popularnost je bila izvanredna i Cevi je stvorio jednu novu vjeru koja se vezivala za njegovo mesijanstvo. Ova vjera, nazvana sabatajizam, bio je mesijanski i antinomijski pokret unutar ravni talmudističkog hebraizma. Ova vjera iz XVII stoljeća proširila se i u XVIII pa do XX stoljeća u Maloj Aziji, u Istočnoj Evropi, na Balkanu i u čitavoj jevrejskoj dijaspori. Cevi je putovao u Egipat, Palestinu, Gečku i pogotovo  Albaniju.

Na vrhuncu svoje slave, Cevi je otišao u Istambul i napisao pismo sultanu Osmanskog carstva tražeći od njega da se odrekne islamske vjere i da primi sabatajizam. Pokret Cevija tražio je društvenu slobodu za Jevreje i stvorio je  opasnu opoziciju za Imperiju. Sultanov postupak je bio strašan, njegov vezir Albanac, Ćuprili (Qyprilliu) uhapsio je Cevija i izveo ga pred dželatom da mu isječe glavu ili je pak mogao da mu pokloni život ako bi prešao u islam. Ceviju je život bio mio, odrekao se uloge  mesije, postao je musliman i promjenio ime u Mehmet Efendija. Sultan je prognao Cevija u ulcinjsku tvrđavu gdje je živio mnogo godina kao dizdar tvrđave. Velika većina Cevijevih pristalica razočarala se u svog Mesiju. Drugi dio mislio je da taj njegov gest dio pravog mučeništva Mesije. Nakon smrti Cevija, njegova vjera je doživjela veliki razvoj. Od sabatajizma rodile su se tri nove vjerske sekte:

  1. Sekta nazvana Donme, osnovana je 1683. godine u Solunu, a njene pristalice su i službeno prešli u islamsku vjeru, ali su krijući se primjenjivali jevrejske obrede. Dakle, ova sekta je bila tipično kripto-jevrejska.
  2. Sekta frankista, koja je nastala 1756. godine u Poljskoj i na njenom čelu je bio Jakob Frank (1726-1791). Frankisti su bili nekadašnji jevreji, ali su primili rimokatoličku vjeru. Dakle, isto tako kripto-jevreji.
  3. Hasidistički pokret ili pijetistički jevrejski pokret. Hasidizam dolazi od jevrejske riječi „hasid“ što znači vjerovanje u Boga. Njegov osnivač bio je poljski Jevrejin Izrael Ben Eliezer (1700-1760), koga su njegove pristalice nazvale Baal Šen Tov (akronim – Besht) što znači „Majstor dobrih imena“. Hasidizam se raširio veoma brzo u Rusiji, Bjelorusiji, Ukrajini, Mađarskoj, Rumuniji i dr.

U 19. vijeku postojalo je 100 zajednica hasidista. Ovaj mistični pravac su prihvatilei niži i siromašni slojevi, a protiv hasidista su bili tradicionalisti Talmuda. Kampanju protiv njih vodio je Elia Ben Salomon (1720-1797) iz Vilne u Litvaniji. Konflikt je bio žestok. Ali, kako je vrijeme prolazilo hasidizam je izgubio svoj revolucionarni mah. Zato Mirčea Eliade u njegovoj knjizi „Svjetske vjere“ kaže:„Hasidizam je nestao zbog vođa sekte koji su se degenerisali i porušili primjer moralne čistote“. Danas postoji nekoliko grupa hasidista  u Njujorku u SAD. Oni su napisali puno knjiga iz kojih učimo nekoliko osnovnih pravila artikuliranih od Cevija.

Mi ne poznajemo dobro mesijanska gledišta Cevija. Ali, hasidisti su naslijedili glavne ideje od njega. Po njima, Bog je jedan i sveprihvatljivi, nalazi se u svakoj stvari i kod svakog čovjeka. Čovjek mora otkriti Boga unutar sebe. Bog se mora poštovati ne samo po hramovima već bilo gdje, čak i dok jedemo, dok pijemo, dok spavamo kao i tokom seksualnih odnosa. Bog je izvor radosti, zato hasidisti pjevaju i igraju, a njihove igre sliče na kolo „Sema“, iz sekte Dželaludina Rumija iz Irana, grupe „derviša koji igraju“. Ovaj poseban način panteizma zbližava Cevijevu doktrinu sa albanskim bektešizmom. Postoji mogućnost da su bektešisti konvertirali Cevija u njihovu vjeru. Najveći i najpoznatiji jevrejski intelektualac XX stoljeća Martin Buber (1878-1965) htio je obnoviti hasidizam. Ja sam pročitao nekoliko njegovih knjiga koje se naslanjaju na dijalogičku filozofiju, dijaloga Ja-Ti ili Čovjek-Bog.

Istoričari sekti pokazuju da sabatajizam kao vjerska doktrina, ne samo da je rodio  hasidizam već se sam naslanjao na jedan asketsko-vjerski pravac na prostorima nastanjenim Jevrejima još u II stoljeću prije nove ere. To je bila takozvana  jevrejska sekta kuietista koji su za razliku od hasidista iz XVIII stoljeća praktikovali ekstremni hasidizam. Oni su bili ljudi koji su se suprotstavili helenskom i rimskom osvajanju i isticali su se u slavnim borbama Jude Makabeua koja se prikazuje u jednoj knjizi Svete Biblije.

Od ovog vjerskog substrakta podržan je još jedan mistični pravac koji se pojavio u Njemačkoj u 15. stoljeću, a koji se u doktrinskom pogledu naslanja na Kabalu i pogotovo na kabalističku školu osnovanu od rabina Elezara Vormsa. Glavne ideje i pogledi hasidista, kabalista se podrazumijevaju, a glavne ideje Sabataja Cevija moraju se tražiti i istraživati u knjizi „Sefar ha hasidim“ – (Knjiga obožavatelja).

Sigurno je da je Cevi mnogo pisao, ali su njegove knjige sačuvane fragmentarno do današnjih dana. Najveći Cevijev biograf, učenjak Gershom Sholem (Geršom Šolem), kaže da su od Cevija ostali fragmenti koji prikazuju njegov veoma intenzivni rad.

Mislim na knjigu G. Sholema objavljenu 1957. godine, gdje se nalazi jedan veoma interesantan podatak koji kaže da su jevrejski hodočasnici iz Soluna dolazili i klanjali se u Ulcinju na grobu Sabataja Cevija do početka XX stoljeća. Njegovi sljedbenici su bili brojni u Jemenu i Londonu. Ali, najvirtualniji centri Cevijevog kulta bili su Venecija i Solun. Ovi su centri poznati kao kripto-jevrejske zajednice.

U avgustu 1676. godine poznato je da je jevrejska zajednica u Beratu u Albaniji napisala pismo Ceviju koje odgovara jednom njihovom zahtjevu za jednu Knjigu jevrejskih molitvi. Pismo napisano od Cevija kao odgovor pripada tačno ovoj godini i može se datirati približno prije datuma od 17. septembra 1676. godine kada i umire. Upravo su beratski Jevreji ti koji su izgradili tekiju posvećenu Ceviju u dvorištu Careve džamije u Beratu.

Imam u vidu još nekoliko drugih knjiga o Ceviju, knjige S. Ash, objavljene 1874., S. Shvarc, objavljene 1994., H. Norris, objavljene 1993. i F. Redd objavljene 1996. godine. Ove knjige su oživjele istorijsko interesovanje za Cevija. One prihvataju tezu da je Cevi umro i da je sahranjen u Ulcinju. Ovu tezu prihvaćam i ja, suprotstavljajući se netačnim nagađanjima arheologa Myzafera Korkutija koji bez ikakve istorijske osnove, polazeći na pogrešan način od jednog ili dva toponima navodno jevrejskog porijekla u Fteru, u suprotnosti sa čitavom prihvatljivom istorijskom tradicijom, istraživao je da bi našao apokrifni grob Cevija upravo u Fteri. Rušenje tekije u Beratu 1967. godine je veliki gubitak jer je nestalo nekoliko činjenica koje je trebala imati ova tekija a koje su mogle objelodaniti mnogo toga o kultu Cevija u Albaniji  i u samom Beratu kao virtuelnom albanskom centru sabatajizma, što je veoma važna činjenica za svjetsku istoriju hebraizma. Na sreću, turbe u Ulcinju se čuva netaknuto.

Podaci koje sam dao o Ceviju su sada već poznati javnosti. Hoću da dodam nekoliko novih činjenica od posebnog zančaja.

Jedan pisac albanskog porijekla, Zyhdi Berisha (Zuvdija Hodžić – prim. prevodioca), rođen 1944. godine u Gusinju u Crnoj Gori, koji danas živi u Podgorici, objavio je roman „Davidova Zvijezda“ („Ylli i Davidit“), koji je veoma prihvaćen i preveden na nekoliko svjetskih jezika. Glavni lik tog romana je Sabataj Cevi. Tu se prikazuje kako je veliki vezir, Albanac Ćuprili (Qyprilliu) zarobio Cevija i zatvorio ga u Dardanelski zatvor. Cevijeve pristalice su vjerovale da je njihov Mesija besmrtan, da se on može izgubiti devet mjeseci i da će se vratiti jašući lavicu, držeći u rukama uzde zmije sa sedam glava, u društvu jevrejske braće sa one strane rijeke Sabation. Ali, desilo se sasvim drugačije.

Cevijev susret sa Velikim Sultanom čuva se zapisan u jednoj osmanskoj hronici koja se zove „Abdijeva hronika“. Sultan je naredio da svuku Cevija potpuno golog. Postavio je strijelce ispred njega i rekao mu je da ako je prorok, strijele ga neće ubiti.

Tim svlačenjem Ceviju se svuklo i njegovo mesijansko vjerovanje i priznao je drhteći da nije ništa drugo osim jedan obični rabin. Imao je na grudima tetovažu sa Davidovom zvijezdom. Nju su strijele ciljale.

Da bi spasao život pristao je da se preokrene u muslimana. Sultan ga je zatim internirao u Ulcinj. Živio je u kuli Balšića gdje se i danas nalazi jedan slijepi prozor sa Davidovom zvijezdom isklesanom u kamenu. Tokom života kao dizdar ulcinjske tvrđave on se potpuno osamio. Ali, njegova fantastična znanja natjerala su ga da se interesuje za albanski Ulcinj. On je posjećivao benediktinski manastir Ratac blizu Bara i obilazio grad Šas (Svač) sa mnogo crkava porušenih od Mongola u 13. vijeku. Pisao je pisma. Tugovao je, pogotovo za jednom, od svoje tri žene, koju je ostavio u Izmiru, za Saru Elah, za koju se smatralo da je bila prava ljepotica. Obožavao je stihove jevrejskog pjesnika Juda Halebia:

Gdje naći krila orlovska

Da odvedu moje smrvljeno srce,

Daleko, daleko,

Na pusta brda moje čežnje,

Da ponizno poljubim svetu zemlju,

I go i bos da dan i noć

Lutam ruševinama ljubavi…

Sačuvana  su neka Cevijeva pisma upućena njegovim prijateljima, koja su objavljena u zagrebačkom časopisu „Gideon“  1924. godine. Iz  jednog od tih pisama saznajemo da je strašan zemljotres razorio Ulcinj. On piše o 400 alžirskih pirata, o 400 albanskih pirata i 300 pirata crnaca koji su se veoma često međusobno borili.

On govori i o legendi o 30 albanskih monahinja koje su skočile sa zidina Ulcinjske tvrđave u provaliju da ne bi pale u ruke Turcima. Piše o ulcinjskim Albankama koje nijesu pokrivale lice niti su kratile kosu, o njihovim kostimima okićenim rimskim, makedonskim, vizantijskim, venecijanskim novčićima, čak i zlatnicima germanskih zemalja. Cevi je, pored maternjeg, govorio još šest jezika. Kaže se da su se tokom njegove posjete crkvama Svača čuli podzemni glasovi na ilirskom, grčkom, latinskom, slovenskom, mongolskom i turskom jeziku. Cevi bilježi: „svi su isto govorili“. Pod njegovim nadzorom, crkva svete Marije iz 15. stoljeća u Ulcinju pretvorena je u džamiju. Iako je postao musliman Cevi je tajno postio za praznik Jon Kipura i slavio je Svetu Subotu.

Postoji nekoliko kasnijih podataka koji kažu da je Cevijevo tijelo poslije smrti balsamovano. Nakon njegove smrti, u kuli Balšića, pronađene su knjige Helavija, Jozef Ben Efraimia, Isaka Ben Salomia, Majmona kao i prvo izdanje kabalističkog djela „Zohar“ iz 1559. godine. Ovim podacima iz knjige „Davidova zvijezda“ ne treba u potpunosti vjerovati jer mogu biti dio piščeve fantazije. U Telavivskom muzeju u Izraelu čuva se jedno originalno Cevijevo pismo upućeno njegovim sunarodnicima u Beratu u Albaniji. Tridesetih godina XX stoljeća američki ambasador u Tirani, Bernštajn, interesovao se o vezama Sabataja Cevija sa Albanijom i ostavio nam je jednu podrobnu studiju o tome. On  posebno ističe poštovanje  koje su derviši Beratske tekije imali o Cevijevoj figuri.

Poznati prozaista sa Kosova Mehmet Kraja, moj prijatelj, napisao je jednu prelijepu i višeznačajnu priču o Sabataju Ceviju. Ali, trenutno me najviše interesuju istorijski podaci.

 

* *  *

Istorija Jevreja u Albaniji je mnogo studirana, ali su u zadnje vrijeme ta nastojanja  u porastu od nekoliko jevrejskih naučnika kako bi da ispišu jednu enciklopedijsku istoriju o hebraizmu u Albaniji. Objavljivanjem knjige Harveja Sarnera trasiran je put o ovom pitanju. Najranije svjedočanstvo govori o jednoj rimskoj galiji sa Jevrejskim robovima iz Palestine u 1. stoljeću poslije Hrista, koja je zbog morske oluje udarila na obalu Ilirije na Valonskom primorju. Jevrejski robovi domogli su se kopna i preživjeli u Albaniji. Ime Ilirije spominje Šekspir u svoja dva djela, kao i imena potonulih brodova.

Jevrejska enciklopedija kada govori o Albaniji, prvi talas Jevreja vezuje za Rim i naziva te Jevreje „rimljanima“. Jevrejski istoričar Flav Jozef govori o nekim selima u Albaniji sa jevrejskom populacijom, čak i sa jevrejskim nazivima kao na primjer: Palasa – Palestina, ili Orikum – Jeriko. Arheolozi su pronašli jednu sinagogu u Dardaniji koja pripada 2. stoljeću poslije Hrista. Jedna druga sinagoga je otkrivena u Sarandi, gdje je i jedan mozaik sa figurom jevrejskog svjećnjaka sa sedam svijeća. Drugi talas Jevreja dolazi iz Soluna u 15. stoljeću, slijedi još jedna grupa iz Mađarske. Istoričar Jozef Jakoel, govori o Jevrejima koji su došli u Albaniju iz Sjeverne Grčke. U srednjem vijeku Jevreji su bili u Valoni, Elbasanu, Beratu i u Draču. Neka dokumenta  od 24. marta 1281. godine svjedoče o venecijanskom trgovcu Nikoli Martini, koji je trgovao sa dvojicom Jevreja iz Drača koji su se zvali Leon i Karotalis. Godine 1366. jedan Jevrejin iz Drača prodavao je so jednom trgovcu iz Raguze. Milan Šuflaj spominje da je u dračkom notarstvu bilo i jevrejskih notara, čak su pisali dokumenta i na jevrejskom jeziku. U XV vijeku mnogo Jevreja emigrira iz Španije u Evropu. Tokom divlje španske inkvizicije sultan je pozvao Jevreje da žive u njegovom carstvu, nazvavši Jevreje žrtvama katoličke reperkusije, kao što su bili i muslimani.

Jevreji iz Španije poznati su kao „Sefardi“ donijeli su sa sobom jezik ladino, jedna alternirana forma koja se i danas govori kod turskih Jevreja. Španski Jevreji su se u početku nastanili u Valoni gdje su izgradili jednu sinagogu i svoja groblja. Na kraju XVI stoljeća Jevreji su otišli iz Valone iz nepoznatih razloga da bi se vratili ponovo sredinom XIX stoljeća. Sefardijski Jevreji su u Albaniji našli starije jevrejske kolonije kada su išli tragovima svog porijekla do antičkih škola Palestine. Među njima je bilo asimilacije, ali i zavade zbog pretenzija Sefarda na kulturnu superiornost u odnosu na starije Jevreje. Tako su u Solunu Sefardi  asimilovali pređašnje Jevreje. Ali u Janini i u nekim drugim gradovima Albanije desilo se da su stariji Jevreji asimilirali i Sefarde. Tako se desilo da Sefardi u Albaniji polako nestanu. Istoričar Jakoel kaže da „mi ne znamo gdje odoše Sefardi Albanije, znamo da su pobjegli, ali gdje, nema podataka“. Oni su bili u Albaniji. Njihova tradicija čuva se u nekim albanskim muslimanskim selima gdje mještani kažu da su nekada bili Jevreji, čak su i do danas  sačuvali jevrejska imena. Tokom tursko-mletačkograta 1675. godine mnogo Jevreja je otišlo iz Valone i mnogo drugih je nastanjeno u Beratu. Može se reći da su Jevreji Berata pripadali grupi Sefarda. Tokom 1778. pa do 1822. godine Jevreji su proganjani ne samo od sultana već i od Ali Paše Tepelene. Tokom grčke revolucije Jevreji su se upoređivali sa Muslimanima i bili su okrivljeni kao vjerni Osmanskom carstvu.

 

***

Treći talas Jevreja u Albaniji desio se 1850. godine. Oni su došli iz albanskih gradova Janine i Preveze i nastanili se u Valoni. Prvi u jevrejskoj zajednici u Valoni je bio doktor Solomon Menahem Jamtov. Jevreji proganjani od Grka došli su u Albaniju sa porodicama. Ali jevrejske kolonije spominju se tokom vjekova. 58. godine poslije Hrista u Draču je postojala kolonija Jevreja hrišćana i njima je propovijedao apostol Palj (Paolo). Jedan drugi apostol, poznat pod imenom Apolon, bio je isto tako Jevrejin hrišćanin i suparnik sa Paljom (Paolom). Pal (Paolo) je propovjedao u Korintu i u Solunu, gdje su hrišćanska jezgra bili Jevreji. Istoričari jasno svjedoče da je apostol Palja (Paolo) zimovao u Nikopoju, dakle u Prevezi, u Čameriji, što i on sam spominje u svojim spismima. Time se objašnjava zašto su neke sinagoge u Albaniji bile više hrišćanske nego talmudske. Ja sam otkrio da mozaik u Antigoneu sa portretom muškarca i natpisom Aparkeas pripada jednoj gnostičkoj sekti Jevreja osnovanoj od Baziida u prvim stoljećima poslije Hrista.

 

U XVII stoljeću, misionari Vatikana svjedoče da su se u predjelima iznad Zadrime u Lješu, sačuvali neki posebni jevrejski rituali, pisanja na četvorougaonom hljebu podijeljenom linijama i nekoliko ritualističkih i magijskih formula koje se vežu za Jevreje. Pjeter Bogdani iako citira jevrejske učenjake Kabale, opet stigmatizuje hebraizam, približavajući ga islamizmu. Još čudniji je slučaj Frang Bardhija koji u jednom svom izvještaju opisuje predanje, koje proističe iz Danijelove Knjige u Svetoj Bibliji, o istoriji trojice momaka Jevreja što ih je car Babilonije bacio u pećnicu od bronze, ali oni nijesu izgorjeli zbog pobožnosti. Bardhi kaže da se tijela ove trojice Jevreja nalaze balsamovana i sakrivena u Albaniji. Sa druge strane u blizini Podgorice, isto tako u predjelima nastanjenim Albancima u Crnoj Gori, nađena je jedna kupa nacrtana biblijskim scenama među kojima i ona trojice Jevreja u užarenoj pećnici, ali i trojice jevrejskih proroka: Mojsije, Abraham i Jon. U Matu u Albaniji, u blizini Škopeta se nalazi jedno brdo sa grobljem koje se i danas zove „groblje judejaca“ („varret e xhullenjve“ – orig.). Džuleji su se zvali Jevreji, ili Judeji porijeklom iz Jude. Današnja naučna istraživanja pokazuju da se u XIII stoljeću prije Hrista, filistinski jevrejski narod iselio iz Južne Ilirije za Palestinu i ime Palestine je jedan toponim Filistinaca. Ovi podaci nijesu harmonizovani u jednoji sinkretičkoj studiji. Ali oni mogu pojasniti neke posebne okolnosti povezanosti životne sredine Sabataja Cevija sa Albancima. U Kuli Balšića u Ulcinju gdje je živio i umro Cevi postoji i oltar sa dvije Davidove zvijezde, gdje se Cevi molio. Ovi simboli se čuvaju i dan danas. U jednoj od monumentalnih kuća u ulcinjskoj tvrđavi postoji i jedan amblematični kamen sa heraldičkim figurama gdje su prikazana dva velika lava i dva manja sa jelenskim rogovima gdje je zapisan i natpis na latinskom „nemo profeta aceptus est in patria sua“. Ovaj natpis je citat iz Biblije i znači „niko nije prorok u svojoj domovini“ . Taj citat se više vezuje za Hrista kao Jevrejina koji se suprotstavio jevrejskom talmudizmu. Vjerujem da je ovaj latinski citat uzet iz Biblije nazvanoj „Vulgata“, crkvenog oca ilirskog porijekla Euseb Jeronima, nije slučajan u venecijanskom Ulcinju prije njegove okupacije od Turaka. Vjerujem da je Cevi vidio svojim očima heraldički znak i biblijski natpis.

Djelatnost Cevija u Ulcinju vrijedi da se i dalje proučava. On je vjerovatno bio praćen. Identifikacija njegovog groba traži obavezno i podizanje jednog spomenika ili memorijala za njega, da bi se privukla pažnja čitavog svjetskog turizma. Povezanost Cevija sa Ulcinjom i Beratom govori o prednostima intimnosti Cevija sa Albancima, kao i sa Jevrejima iz albanskih krajeva. Ulcinj i Berat imaju pravo da imaju simbole sjećanja na Cevija. Ovi simboli obogaćuju albansku i balkansku istoriju.

Od posebnog značaja je binom  Cevi – Albanija.

Zašto Albanci 17. stoljeća dočekaše tako masovno i toliko toplo Cevija?

Dvostruki su razlozi: prvo sabatajizam je bio opozicioni mistični pravac protiv osmanske vlasti. To se poklopilo sa samom albanskom pobunom.

Nemojmo zaboraviti da su se Albanci u XVII stoljeću žestoko pobunili protiv osmanske vladavine. Poznata je borba vođena od Pjetra Bogdanija. Zapravo, veoma je interesantno da u glavnom djelu Bogdanija „Četa proroka“ ima mnogo saznanja o Kabali, o mističnim jevrejskim knjigama i citiraju se nekolicina od najvećih jevrejskih učenjaka.

Da li je ovo slučajnost?

Da li je ovo odjek istorijske snage vremena sabatajizma i pobuna protiv Osmanlija?

Drugo, Albanci su prihvatili i širili u XVII stoljeću bektešizam koja je bio devijantna i heretička sekta prema sunitima i ortodoksnim islamom. Toliko je ovo istinito da se veoma lako može uočiti koliko je mnogo centralnih ideja panteizma i teozofičkog Boga toliko istih kod sabatajaca i kod bektešizma. Cevi pripada Jevrejima sefirotima. Ovi se imenuju od hebraizma kao „sefirot“ koji propovjedaju Kabalu po jednoj posebnoj doktrini. Ova doktrina kaže da je Bog sveprisutan, skriven i nevidljiv. Svakodnevna djelovanja tokom života čine da prikazivanje Boga bude vidljivo, i to prema deset stupnjeva: 1. Keter – Božija kruna, 2. Hokma – umnost Boga, 3. Binar – inteligentnost Boga, 4. Heseh – Božija ljubav, 5. GeburaBožija snaga, 6. Tiferet – Božija milost, 7. Necah – svevremenost Boga, 8. Hod – Božji hir, 9. Jezot – osnova svih Božjih snaga, 10. Malku – esencija Boga. Sve ove ideje se poklapaju sa teorijom bektešizma o pretapanju kod Boga. Mnoge ideje Naima Frašerija o bektašizmu su vrlo bliske sa jevrejskim panteizmom i sa doktrinom velikog jevrejskog filozofa Baruha Spinoze. Ove tačke podudaranja su vrlo plodne i vidne između raznih civilizacija i vjera.

 

***

 

Sabataj Cevi je među rijetkima u istoriji koji ostvaruju numerološki program proročanstva prikazivanjem Mesije. Proglašenje  Mesijom Cevjia 1666. godine je suprotstavljanje fatalnom i neobjašnjivom broju 666 koji se nalazi na čelu zvijeri Apokalipse. Zna se da je knjiga Apokalipse napisana od svetog Jovana (Gjoni) kada je on bio prognan na ostrvu Patmos i služi kao jedna od najenigmatičnijih knjiga Svete Biblije. Pošto je Cevijev život imao nepopravljivi moralni i vjerski gubitak u narednim vjekovima on je nazvan lažnim Mesijom. Ovako se prikazuje Cevi u svim jevrejskim enciklopedijama objavljenim do danas. Cevi kao Napoleon u jednoj morskoj sredini, ne na Svetoj Jeleni… već u Ulcinju.

Za nas Albance je sreća što je u našoj istoriji ušla čudna i gotovo nevjerovatna ličnost Sabataja Cevija. To dobija još više na značaju zbog unikatne činjenice da su Albanci jedini narod, u Evropi, ali i u svijetu, koji nijesu nikada bili antisemititi, kada se zna da je antisemitizam veoma živ i veoma divalj i danas na početku 21. stoljeća. Vrijedi napisati čitavu knjigu o Sabataju Ceviju i Albancima koja ne bi bila bez interesa ne samo istorijskog već i kulturološkog i vjerskog. Amen!

 

 

Post Scriptum

 

Američki naučnik Harvey Sarner u jednoj knjizi koju je napisao o istoriji Jevreja u Albaniji spominje jednu jevrejsku ličnost, američkog ambasadora u 30-tim godinama u Albaniji, Hermana Bernštajna. Taj ambasador je studirao, po prvi put, istorijske okolnosti malih jevrejskih zajednica kroz vjekove u Albaniji. Upravo se Bernštajn posebno interesovao o velikoj figuri Sabataja Cevija. Bernštajn misli da je Cevi umro u gradu Beratu 1676. godine i da je njegov grob bio na obali rijeke Osum i da je kod tog groba izgrađena bektešijska tekija gdje su vršena hodočašća od strane pripadnika svih vjera. Poslije 1967. godine ova tekija je porušena i tako je izgubljen jedini identifikacioni trag. Iznosim ovdje svjedočenje Bernštajna da bih bio otvoreniji za diskusiju o tezama moga rada. Svakako svi podaci, isprepleteni istorijskom logikom, vode ka identifikaciji groba Sabataja Cevija u Ulcinju.

 

(Ovaj tekst je prvi put objavljen u Tirani, 5. 02. 2014. Sa albanskog preveo Qazim Muja.)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Đerić: MANJE SIVE EKONOMIJE U ULCINJU, NEMA SELEKTIVNOSTI U NAŠEM RADU

TV CG, Naši u svijetu: HEROJI NJUJORKA IZ ULCINJA

KONCERT “ZAUSTAVITE RAT – NDALENI LUFTËN”

Istorija: ULCINJSKE ZIDINE NEOSVOJIVE I ZA STRAŠNE MONGOLE
Istorija: ULCINJSKE ZIDINE NEOSVOJIVE I ZA STRAŠNE MONGOLE

Zahvaljujući svom strateškom položaju i dobro utvrđenim zidinama, Ulcinj je izdržao napade nekih od najvećih vojski na svijetu. Jedan od najopasnijih se desio 1242. godine, kada je moćna mongolska konjica,

Istekla uredba o ograničavanju trgovačkih marži: Kreću nova poskupljenja – brašno, ulje, šećer…
Istekla uredba o ograničavanju trgovačkih marži: Kreću nova poskupljenja – brašno, ulje, šećer…

Cijene brašna u većini trgovina u Crnoj Gori biće narednih dana povećane za oko 15 odsto, dok će jestivo suncokretovo ulje poskupjeti za 20 do 25 odsto, pišu “Vijesti”. Uredba o ograničavanju trgovačkih

A.Vuković: Kazniti one koji lože vatru na otvorenom i izazivaju opasnost širenja požara
A.Vuković: Kazniti one koji lože vatru na otvorenom i izazivaju opasnost širenja požara

Pozivamo inspekciju za zaštitu i spašavanje da u skladu sa svojim nadležnostima intenziviraju primjenu kaznenih mjera prema onima koji lože vatru na otvorenom i izazivaju opasnost od izbijanja i širenja

Sezona: MANJE GOSTIJU U PRIVATNOM SMJEŠTAJU I HOTELIMA, VIŠE U KAMPOVIMA
Sezona: MANJE GOSTIJU U PRIVATNOM SMJEŠTAJU I HOTELIMA, VIŠE U KAMPOVIMA

Prema podacima Turističke organizacije, na ulcinjskoj rivijeri ovih dana boravi 28.484 gostiju. Najviše njih odmara u privatnom smještaju, 21.443, potom u hotelima, 5.771, dok je u odmaralištima i kampovima

Porta Rai: ODRŽAN PRVI PRODAJNI DAN, GRADNJA PRVIH OBJEKATA KREĆE 1. NOVEMBRA
Porta Rai: ODRŽAN PRVI PRODAJNI DAN, GRADNJA PRVIH OBJEKATA KREĆE 1. NOVEMBRA

U Resort Azul Beach Montenegro by Karisma u četvrtak je održan prvi prodajni dan za prvu fazu projekta Porta Rai Beachfront Hotel & Residences na početku Velike plaže u Ulcinju. Gradnja prvih objekata