Crnogorsko primorje je prostor tolerancije koji ljubomorno čuva svoje raznolikosti. I lako ćete ih uočiti bilo gdje da se nalazili: u Kotoru, Ulcinju, Baru, Herceg-Novom, Tivtu ili Budvi.
Upravo je to najveći kapital ovih gradova uvijek otvorenih za svakog putnika namjernika ili turistu. “Vjerska pripadnost je ovdje predstavljaja gotovo isključivo političko pitanje“, kaže jedan od najboljih poznavalaca ovog prostora dr Katarina Mitrović.
Zato bilo koji radikalizam i ekstremizam nikada nijesu tu imali plodno tlo. Mogli su biti neki incidenti, ali nipošto pojave dugog trajanja. Jer, značilo bi to siguran put u nestajanje ovih zajednica i hiljadugodišnjih komunalnih društava.
Putevi svetitelja i svetačkih relikvija takođe pokazuju da ovaj prostor nije bio samo granica između Istoka i Zapada, već prvenstveno poveznica dva svijeta. I da su ovdašnji sveci upravo oni koji su se poštovali na čitavom Mediteranu, počevši možda od zaštitnika pomoraca i trgovaca Sv. Nikole, čije su mošti na drugoj strani Jadrana, u Bariju, preko Sv. Tripuna, zaštitnika Kotora, pa sve do Sv. Đorđa i sv. Jovana Krstitelja. Ili do Svetog Jeronima, zaštitnika Herceg Novog, čija se crkva nalazi na donjem trgu Starog grada, odnosno na mjestu nekadašnje najveće džamije iz vremena Osmanske vladavine.
Istovremeno je u Ulcinju, na Trgu robova, crkva-džamija, danas Muzej grada, najbolji dokaz saživljenosti velikih religija. Do tog objekta je Kula Balšića gdje je posljednje godine života proveo posljednji lažni mesija, jevrejin Šabetaj Cvi.
A u Herceg Novom je na ovaj svijet došao Leopold Mandić, svetac blagosti i opraštanja, koji je toliko radio na jedinstvu Istočne i Zapadne hrišćanske crkve, jer je dolazio sa područja gdje su tokom srednjeg vijeka postojale 17 crkava sa dva oltara.
Kao što je upravo tu blaženom postala Ozana Kotorska, rođena u mjestu Releze, u Lješanskoj nahiji. Njezino tijelo i danas neraspadnuto, čuva se u zbornoj crkvi Svete Marije od Rijeke u Kotoru.
Ono što u duhovnom smislu najdublje povezuje gradove na Crnogorskom primorju jeste poštovanje i slavljenje blagoslovljene djevice Marije (u islamu, hazreti Merjem). Čitav ovaj prostor obiluje desetinama hramova koji su njoj posvećeni. Ta svetišta su najprepoznatljviji dio interkulture našeg Primorja.
Naravno, bilo je ovdje i nacionalnih svetitelja, kao što je srpski arhiepiskop, sv. Sava, koji je 1219. godine na Miholjskoj prevlaci, kod Tivta, utemeljio Zetsku pravoslavnu episkopiju.
U ovoj duhovnoj klimi interkulturalizma, rodio se, živio i djelovao prvi svetitelj na jugoistoku Evrope u novoj eri, dukljanski knez Vladimir (oko 970 – 22. maja 1016.). On je najplodniji izdanak ovog prostora, kojeg je lokalno stanovništvo, a ne vjerske institucije, još za života proglasilo svetim. To je blagoslovljena ličnost koja i nakon čitavog milenijuma od njegove fizičke smrti predstavlja nesumnjivi duhovni autoritet koji spaja Istok i Zapad, različite narode, kulture, religije i civilizacije.
