Mjesne zajednice (MZ) predstavljaju neposredni oblik uključivanja građana u vršenje javnih poslova i kreiranje javnih politika na lokalnom nivou. U teoriji i po zakonu, to znači da građani odlučuju i učestvuju u donošenju odluka koje se tiču lokalnih potreba i interesa – od uređenja naselja i stanovanja, preko zaštite potrošača, do oblasti kulture, sporta, zaštite i unapređenja životne sredine. U skladu sa Zakonom o lokalnoj samoupravi, MZ imaju svojstvo pravnog lica u domenu prava i obaveza koje im opština prenosi statutom i aktima o osnivanju.
Mjesne zajednice (MZ) predstavljaju osnovne jedinice lokalne samouprave koje omogućavaju građanima direktno učešće u donošenju odluka koje se tiču njihovih svakodnevnih života.Međutim, u opštini Ulcinj, ove zajednice suočavaju se s brojnim izazovima koji ugrožavaju njihovu efikasnost i funkcionalnost. U praksi, na teritoriji opštine Ulcinj, sve ovo je daleko od stvarnosti.
Formiranje mjesnih zajednica u opštini Ulcinj karakteriše proceduralna brzina koje je dobia primat nad sadržajem i suštinom uloge i djelovanja mjesnih zajednica. Naime, uoči kraja 2013. i početkom 2014. godine, opština Ulcinj je u žurbi formirala 11 mjesnih zajednica, isključivo kako bi ispunila zakonsku obavezu u propisanom roku. Tadašnji pokušaji civilnog sektora da se stvore funkcionalne i efikasne mjesne zajednice pali su u vodu zbog političkog voluntarizma i “ekspeditivne odluke” lokalnih vlasti. Umjesto da budu rezultat inkluzivnog i transparentnog procesa, mjesne zajednice u Ulcinju nastale su bez konsultacija s građanima, a već nakon godinu dana većina njih je prestala sa bilo kakvom značajnijom aktivnošću. Tadašnji sekretar za društvene djelatnosti otvoreno je priznao da “tek mali broj mjesnih zajednica funkcioniše”, pri čemu su čak i centralne MZ 1 i MZ 2, koje obuhvataju gradsku zonu, bile neaktivne. Rad ove dvije najveće mjesne zajednice koje obuhvataju preko 60% stanovnika Ulicnja je na nestavrno-zabrinjavajućem nivou. Dakle riječi kojim je opisana neophodnost stvaranja mjesnih zajednica, izrečene prije više od decenije, nažalost i dalje su potpuno aktuelne.
Iako trenutno Ulcinj broj 14 mjesnih zajednica, neaktivnost, neefikasnost i puka formalnost karakteriše mjesne zajednice, čast izuzetci pojedinih mjesnih zajednica, dok nemarnost opštine se možda najbolje ogleda na njihovoj internet stranici, gdje nisu ažurirali ni broj mjesnih zajednice, kao ni osobe koje ih predstavljaju. Ova neaktivnost otežava implementaciju osnovnih komunalnih usluga, razvoj i rješavanje lokalnih potreba građana.
Dakle, danas u opštini Ulcinj postoji 14 mjesnih zajednica, FORMALNO, dok SUŠTINSKI nisu postojale niti postoje. Možda od navedenog broja, dvije ili tri mjesne zajednice, pokušavaju da aktivnos djeluju, donsonopokazuju minimalan nivo funkcionalnosti. Ostale su gotovo nevidljive. Iako je zakonski predviđeno da mjesne zajednice identifikuju lokalne potrebe, prioritete i probleme, to se ne dešava. Umjesto da budu glavni kanal komunikacije između građana i lokalne vlasti, mjesne zajednice u Ulcinju postale su „mrtvo slovo na papiru“. Opet, treba istaći da je najdrastičniji i najočigledniji primjer disfunkcionalnosti jesu MZ I i MZ II koje prema popisu obuhvatajupreko 60% stanovništva opštine – uključujući Novu Mahalu, Centar grada, Totoše, Kodre, Đerane, Bijelu Goru, Pinješ, Stari Grad i Meterize. Savjeti ovih mjesnih zajednica sastoje se osoba koje ne organizuju zborove građana, ne identifikuju probleme niti zastupaju interese zajednice. Njihov formalni status je upitan, jer nemaju validan mandat, niti zakonski osnov za funkcionisanje, dok su izgovori za nedjelovanje uvijek brzi, precizni i u kontinuitetu se ponavljaju.
Analiza stanja mjesnih zajednica u Ulcinju pokazuje nizak nivo građanske participacije, nedostatak transparentnosti u radu, ograničene resurse i političke uticaje koji ometaju efikasnost ovih zajednica.Ove prepreke čine mjesne zajednice više formalnim entitetima nego stvarnim instrumentima za ostvarivanje interesa građana.Građani – bez znanja, bez interesa, bez inicijative – te prema rezultatima istraživanja civilnog sektora, većina građana uopšte ne zna kojoj mjesnoj zajednici pripada, ko ih predstavlja, ni koja su prava i obaveze tih zajednica. Problem je i nedostatak transparentnosti. Niti jedna mjesna zajednica u Ulcinju nije podnijela javno dostupan izvještaj o svom radu, iako je to zakonska obaveza. Osim toga, način finansiranja MZ od strane opštine Ulcinj je netransparentan – ne zna se koliko se sredstava izdvaja, niti kako se ta sredstva troše. S obzirom na to da se finansiranje vrši iz budžeta, građani imaju puno pravo da znaju kako se troši novac koji oni daju kroz poreze.
Jedna od najočiglednijih povreda zakona jeste izostanak rodne ravnopravnosti. Većina Savjeta mjesnih zajednica nema ni približno zakonom propisanih 30% žena. Ove strukture su često formirane bez konsultacija sa ženama, a njihov izostanak se pravda rečenicom „nisu zainteresovane“. Međutim, čak 87% ispitanika smatra da je uključivanje žena u rad MZ neophodno. Zbog nepoštovanja zakonskih normi, sve odluke koje donesu takvi Savjeti su pravno ništavne. Ipak, ni opština ni građani ne preduzimaju korake kako bi se zakon sproveo u djelo.
Uprkos formalnoj autonomiji, većina mjesnih zajednica u Ulcinju djeluje pod uticajem političkih struktura. Upravljačka struktura opštine rijetko komunicira sa MZ, koje su u većini slučajeva tek „politička dekoracija“. Postavljeni Savjeti često ne predstavljaju istinske interese zajednice, već su posljedica dogovora između političkih aktera.
Dakle, među primarnim izazovima s kojima se suočavaju mjesne zajednice su:
- Nedostatak transparentnosti i odgovornosti: Građani često nisu informisani o radu svojih mjesnih zajednica, što dovodi do smanjenog povjerenja u institucije lokalne samouprave.
- Politički uticaji: Mjesne zajednice ponekad postaju sredstvo političkih manipulacija, što umanjuje njihovu autonomiju i sposobnost da efikasno odgovore na potrebe građana.
- Ograničeni resursi: Nedostatak finansijskih sredstava i ljudskih resursa otežava realizaciju projekata i pružanje osnovnih usluga.
- Nedovoljna građanska participacija: Mali broj građana aktivno učestvuje u radu mjesnih zajednica, što dovodi do njihove pasivnosti i neefikasnosti.
Kako bi se poboljšalo funkcionisanje mjesnih zajednica u Ulcinju, potrebno je implementirati niz mjera, a prije svega one koje se odnose na:
- Povećanje transparentnosti: Redovno informisanje građana o radu mjesnih zajednica putem različitih kanala komunikacije, uključujući društvene mreže i lokalne medije.
- Obuka i edukacija: Organizovanje obuka za članove mjesnih zajednica kako bi se unaprijedile njihove sposobnosti u vođenju projekata i upravljanju resursima.
- Finansijska podrška: Obezbjeđivanje dodatnih sredstava za realizaciju lokalnih projekata koji direktno utiču na kvalitet života građana.
- Podsticanje građanske participacije: Organizovanje javnih sastanaka i konsultacija sa građanima kako bi se čuli njihovi prijedlozi i potrebe.
- Revizija granica mjesnih zajednica: Prilagođavanje granica mjesnih zajednica stvarnim potrebama i interesima građana, uzimajući u obzir demografske i geografske faktore.
Dakle, kao zaključak treba naglasiti da se mjesne zajednice u opštini Ulcinj suočavaju se s brojnim izazovima koji ugrožavaju njihovu efikasnost i sposobnost da odgovore na potrebe građana.Međutim, uz implementaciju preporučenih mjera i aktivno uključivanje građana u procese odlučivanja, moguće je transformisati ove zajednice u funkcionalne entitete koji će doprinositi održivom razvoju i poboljšanju kvaliteta života u lokalnoj zajednici.
Mjesne zajednice su najniži, ali i najvažniji nivo vlasti. One bi trebale biti servis građana – mjesto gdje se rješavaju konkretni problemi, od rasvjete u ulici do problema sa vodosnabdijevanjem. Ali u Ulcinju, građani se često osjećaju nemoćno, a mjesne zajednice su više problem nego rješenje. Građani moraju znati da imaju pravo – ali i odgovornost – da učestvuju u radu mjesnih zajednica. Bez njihove inicijative, mjesne zajednice će ostati nevidljive, nefunkcionalne, i podložne zloupotrebama. Jer ako vi ne znate i ne odlučujete o svojoj zajednici – neko drugi će to uraditi umjesto vas. teško da će mu vaša ulica, zgrada ili škola biti prioritet.
